*लेखक- रविराज सोनार, पुणे / मालेगाव
महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक इतिहासात ‘स्थापत्य’ म्हटले की आपल्या डोळ्यांसमोर दगडात उभे राहिलेले मंदिर, त्याचे गर्भगृह, सभामंडप, शिखर, स्तंभ, कोरीव शिल्पे आणि त्याभोवतीची धार्मिक- सांस्कृतिक वस्ती उभी राहते. पण स्थापत्य ही केवळ दगडांची रचना नाही. ती माणसाच्या कल्पकतेची, मोजमापाची, कौशल्याची, श्रमप्रतिष्ठेची आणि सौंदर्यदृष्टीची साकार झालेली भाषा आहे. महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेचा विचार केला तर या स्थापत्यभाषेचा एक विलक्षण अंतःप्रवाह दिसतो. विशेषतः कारागीर परंपरेतून आलेल्या संतांच्या अभंगांत धातू, सोनं, मूस, फुंकणी, ठोकणी, दगड, पाषाण, देह, अंतरात्मा, आकार-निराकार आणि माप यांसारख्या प्रतिमा केवळ उपमा म्हणून येत नाहीत; त्या त्यांच्या जगण्याच्या अनुभवातून आलेल्या आहेत. याच दृष्टीने संत नरहरी सोनार आणि संत विसोबा खेचर यांच्या अभंगांकडे पाहिले तर संतपरंपरेतील स्थापत्यदृष्टीचे एक वेगळे दालन उघडते.
*कारागिराच्या हातातून अध्यात्माकडे*
संत नरहरी सोनार हे सोनार व्यवसाय करणारे कारागीर होते. त्यांच्या अभंगांत आपल्या व्यवसायातील प्रतिमा अध्यात्म समजावून सांगण्यासाठी येतात. ‘देवा तुझा मी सोनार’ हा त्यांचा सर्वाधिक प्रसिद्ध अभंग त्याचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे-
“देवा तुझा मी सोनार ।
तुझे नामाचा व्यवहार ॥
देह बागेसरी जाणे ।
अंतरात्मा नामसोने ॥”
आणखी पुढे ते म्हणतात-
“त्रिगुणाची करूनि मूस ।
आत ओतिला ब्रह्मरस ॥”
या काही ओळींमध्येच एक संपूर्ण कारागिरी-दर्शन सामावलेले आहे. सोनारासाठी सोनं हा केवळ व्यापाराचा पदार्थ नाही. त्याला तापवावे लागते, वितळवावे लागते, मूस घ्यावी लागते, आकार द्यावा लागतो, ठोकावे लागते, घासावे लागते आणि मग त्याचे अलंकारात रूपांतर होते. संत नरहरींच्या दृष्टीने मानवी जीवनही अशाच संस्कारांची प्रक्रिया आहे. कच्च्या धातूला आकार देण्यासाठी जशी प्रक्रिया आवश्यक असते, तशीच माणसाच्या व्यक्तिमत्त्वाला घडवण्यासाठी अनुभव, विवेक, साधना आणि आत्मपरीक्षण आवश्यक आहे. त्यामुळे नरहरींच्या अभंगातील ‘मूस’ ही केवळ सोनाराच्या दुकानातील वस्तू राहत नाही; ती मानवी घडणीचे स्थापत्यशास्त्र बनते. म्हणूनच नरहरींच्या अभंगाकडे आपण फक्त भक्तिगीत म्हणून पाहिले तर त्यातील कारागीर-मनाची खोल जाण आपल्याला दिसणार नाही.
*स्थापत्याचा पहिला नियम - आकार देणे*
स्थापत्य म्हणजे अवकाशाला आकार देणे. शिल्प म्हणजे निर्जीव पदार्थातून सजीव रूप प्रकट करणे. सोनाराचे कामही मूलतः तेच—धातूला आकार देणे. नरहरी सोनारांच्या कवितेची हीच वैशिष्ट्यपूर्ण बाजू आहे. ते आपल्या व्यवसायाला आध्यात्मिक कनिष्ठता मानत नाहीत. उलट व्यवसायालाच साधनेचे माध्यम बनवतात. ऐरणी, मूस, फुंकणी, सोनं, ठोकणी या सर्व वस्तू त्यांच्या अभंगात आध्यात्मिक प्रतिमा होतात. ही गोष्ट तत्कालीन सामाजिक संदर्भात महत्त्वाची आहे. कारण संतपरंपरेने ‘परमार्थ’ हा केवळ ग्रंथाध्ययन करणाऱ्यांचा किंवा विशिष्ट धार्मिक वर्गाचा अधिकार राहू दिला नाही. कुंभाराच्या हातातील चाक, शेतकऱ्याचा नांगर, माळ्याची बाग, न्हाव्याचे वस्तरे, सोनाराची ऐरण—प्रत्येक श्रमसाधन ज्ञानाचे माध्यम होऊ शकते, अशी लोकाभिमुख भूमिका संतांनी निर्माण केली. नरहरींच्या बाबतीत सोनाराची कार्यशाळाच एक प्रकारची आध्यात्मिक प्रयोगशाळा बनते.
*'शिव आणि विष्णू एकचि प्रतिमा’ - स्थापत्यातील समन्वयाची खूण*
संत नरहरी सोनारांच्या आध्यात्मिक प्रवासाचा केंद्रबिंदू म्हणजे शिव आणि विठ्ठल यांच्यातील अभेदाची जाणीव. त्यांच्या नावावर प्रचलित असलेल्या अभंगातील ओळी-
“शिव आणि विष्णू। एकचि प्रतिमा। ऐसा ज्याचा प्रेमा। सदोदित॥”
या केवळ धार्मिक समन्वयाच्या ओळी नाहीत. त्यांच्यात मध्ययुगीन महाराष्ट्राच्या सामाजिक, सांस्कृतिक संघर्षांवर मात करणारी एक व्यापक दृष्टी आहे. शिव आणि विष्णू यांच्या रूपभेदापलीकडे जाऊन एकत्व पाहणे म्हणजे दोन स्वतंत्र रचनांमधील अंतःसाम्य ओळखणे.
स्थापत्यातही बाह्य रूपे वेगळी असली तरी त्यांच्या पाठीमागे असलेली भूमिती, प्रमाण, समतोल आणि संरचना यांना काही मूलभूत तत्त्वे जोडून ठेवतात. नरहरींच्या दृष्टीने देवतांचे रूपभेद तसेच आहेत; पण त्यामागील तत्त्व एक आहे. यामुळे नरहरींच्या भक्तीचे स्थापत्य हे भेदांच्या भिंती पाडून एकात्मतेचे अवकाश निर्माण करणारे स्थापत्य म्हणता येईल.
*संत विसोबा खेचर : सोनारातून शिल्पदृष्टीकडे*
याच परंपरेतील दुसरे महत्त्वाचे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे संत विसोबा खेचर. विसोबा खेचरांच्या सामाजिक ओळखीबाबत विविध मते आढळतात. मात्र रा. चिं. ढेरे यांनी षट्स्थल या ग्रंथाच्या आधारे विसोबा हे पांचाळांमधील सोनार समाजाचे होते, असे दाखवून दिले आहे. या निष्कर्षासाठी त्यांनी शिल्पशास्त्रीय संदर्भांचा आधार घेतल्याचे मराठी विश्वकोश नमूद करतो. विसोबा हे नामदेवांशी संबंधित असलेले संतच नव्हे तर तत्त्वचिंतकही होते. त्यांच्या षट्स्थल या ग्रंथाचा शोध रा. चिं. ढेरे यांना १९६९ मध्ये सासवड येथील सोपानदेव समाधी मंदिरातील कागदपत्रांमध्ये लागला. त्या ग्रंथात त्यांची गुरुपरंपरा आदिनाथ-मत्स्येंद्रनाथ- गोरक्षनाथ-मुक्ताई– चांगा वटेश्वर– कृष्णनाथ– खेचर विसा अशी दिली आहे. विसोबांच्या अभंगांतून त्यांची दृष्टी आणखी स्पष्ट होते.
“जेथें नाहीं देव । तेथें ठेवी पाव । सर्वत्र सदैव । तूंचि असशी ॥”
आणि पुढे-
“जळ स्थळ आणि । काष्ट हे पाषाण ।पिंड ब्रह्मांड व्यापून ।अणुरेणु ॥”
शेवटी—श
“सर्वत्र साक्षीभूत । हें जाणोनि पाहत । खेचर म्हणे नाम्यांत ।
अवधा देव ॥”
या ओळी स्थापत्याच्या संदर्भात विलक्षण महत्त्वाच्या आहेत. कारण स्थापत्यकारासाठी जागा ही कधीच रिकामी नसते. अवकाशाचे मोजमाप केले जाते, त्याला दिशा दिली जाते, केंद्र निश्चित केले जाते आणि मग त्यात रचना उभी केली जाते. विसोबांच्या अध्यात्मात मात्र त्याहून पुढचा टप्पा आहे—जिथे देव नाही अशी जागाच नाही. म्हणजेच बाहेर मंदिर बांधण्यापूर्वी अंतर्मनात ‘देवासाठी जागा’ निर्माण करण्याची गरज आहे.
*‘देवाविण ठाव रिता कोठे?’* : बाह्य मंदिरापासून अंतर्मंदिराकडे
विसोबा खेचर आणि नामदेव यांच्या कथनपरंपरेतील सर्वाधिक प्रसिद्ध प्रसंग म्हणजे औंढा नागनाथ येथील मंदिरातील भेट. नामदेवांना विसोबा शिवलिंगावर पाय ठेवून झोपलेले दिसतात. नामदेवांनी आक्षेप घेतल्यावर विसोबांचा आशय असा: “जिथे देव नाही तिथे माझे पाय उचलून ठेव.”
नामदेवांनी पाय दुसरीकडे ठेवला तरी तिथेही शिवलिंगच दिसू लागले, अशी परंपरा आहे. या अनुभवातून नामदेवांना ‘देवाविण ठाव रिता कोठे’ ही जाणीव झाली, असे मराठी विश्वकोशातील विवेचन सांगते. या प्रसंगाचा स्थापत्यविषयक अर्थ खोल आहे. मंदिर आपण बांधतो आणि त्याला पवित्र म्हणतो. पण विसोबांचा प्रश्न त्यापेक्षा मूलभूत आहे. पवित्रता वास्तूत आहे की आपल्या दृष्टिकोनात? जर परमसत्ता सर्वत्र व्यापून असेल, तर मंदिराच्या गर्भगृहापुरती ती मर्यादित राहू शकत नाही. म्हणून विसोबांचे अध्यात्म ‘देवालय’ या वास्तूची सीमा ओलांडून ‘देहालय’ आणि ‘विश्वालय’ यांच्याकडे जाते.
*संतांच्या काळातील स्थापत्य - यादवकालीन महाराष्ट्राची पार्श्वभूमी*
नरहरी सोनार, विसोबा खेचर, नामदेव, ज्ञानदेव आदी संतांचा काळ हा महाराष्ट्रातील यादव सत्तेच्या कालखंडाशी संबंधित आहे. या काळात महाराष्ट्रात मंदिर स्थापत्याची लक्षणीय वाढ झाली. आज लोकप्रिय भाषेत अनेक यादवकालीन मंदिरांना ‘हेमाडपंती’ म्हटले जाते; परंतु मराठी विश्वकोशाच्या स्थापत्यविषयक विवेचनानुसार सर्वच मंदिरांना हेमाडपंती म्हणणे कालदृष्ट्या योग्य नाही. या शैलीतील अनेक मंदिरे हेमाद्रीपूर्वीची आहेत; त्यामुळे ‘यादव वास्तुशैली’ हा शब्द अधिक अचूक ठरू शकतो. या स्थापत्याची काही वैशिष्ट्ये लक्षवेधी आहेत: घडीव दगडांचा वापर, दगडांना खाचा-खोबणी पाडून घट्ट बसविणे, चुना किंवा तत्सम द्रव्याचा मर्यादित किंवा अभावात्मक वापर, गर्भगृह, अंतराळ, सभागृह आणि प्रवेशमंडप अशी रचना, चौकोनी तसेच तारकाकृती आराखडे, स्तंभांवरील भौमितिक व शिल्पात्मक रचना, द्वारशाखा, छत, मंडोवर आणि शिखर यांवरील शिल्पांकन. ही सारी रचना केवळ धार्मिक भावनेची निर्मिती नाही. तिच्यामागे मोजमाप, प्रमाण, दगडाची निवड, भारवहन, सांधणी, शिल्पकौशल्य आणि दीर्घकाळ टिकणारी रचना यांचे ज्ञान होते. म्हणजेच संतांच्या काळातील अध्यात्म आणि कारागिरी यांच्यामध्ये एक जिवंत सांस्कृतिक संबंध होता.
*दगड जोडण्याचे तंत्र आणि माणसे जोडण्याचे संतकार्य* :
यादवकालीन मंदिर स्थापत्यात दगडांना घट्ट बसवण्यासाठी खाचा-खोबणी करून ते एकमेकांत बसवले जात. काही ठिकाणी शिसे ओतून सांधे अधिक मजबूत करण्याची पद्धतही आढळते. या स्थापत्यतंत्राकडे संतपरंपरेच्या संदर्भात पाहिले तर एक सुंदर रूपक उभे राहते. स्थापत्यकार दगड जोडतो; संत माणसे जोडतो. दगड स्वतंत्र असताना तो केवळ दगड असतो. पण योग्य आकार, योग्य जागा आणि योग्य सांधणी मिळाली की त्यातून भिंत तयार होते. भिंती एकत्र आल्या की मंदिर उभे राहते. तसाच समाज. जात, व्यवसाय, पंथ, भाषा, आर्थिक स्तर यांमुळे वेगवेगळे असलेले लोक जेव्हा एका मूल्याच्या केंद्राभोवती एकत्र येतात तेव्हा समाजाची वास्तू उभी राहते. नरहरींचे हरि-हर ऐक्य आणि विसोबांचे सर्वव्यापी तत्त्वज्ञान हे त्या सामाजिक वास्तूचे दोन महत्त्वाचे दगड आहेत.
*सोनाराची मूस आणि स्थापत्यकाराचा आराखडा* :
सोनार आणि स्थापत्यकार यांची साधने वेगळी असली तरी त्यांच्या कार्यपद्धतीत एक मूलभूत साम्य आहे.
सोनार- मोजतो, वितळवतो → मूस देतो → घडवतो → ठोकतो → घासतो → अलंकार निर्माण करतो.
स्थापत्यकार- मोजतो → आराखडा आखतो → पाया घालतो → दगड घडवतो → सांधतो → भार सांभाळतो → वास्तू उभी करतो.
संतांच्या दृष्टीने मनुष्याची घडणही याच प्रक्रियेची आहे. अहंकार वितळला पाहिजे.
वासनांना आकार दिला पाहिजे. विवेकाचा आराखडा हवा. अनुभवांचे दगड योग्य ठिकाणी बसले पाहिजेत. आणि मग व्यक्तिमत्त्वाची वास्तू उभी राहते. नरहरींच्या ‘मूस’ आणि ‘ब्रह्मरस’ या प्रतिमा म्हणूनच अत्यंत महत्त्वाच्या ठरतात.
*'पिंड-ब्रह्मांड’ - स्थापत्याचा सर्वात मोठा आराखडा* :
विसोबा म्हणतात- “जळ स्थळ आणि। काष्ठ हे पाषाण। पिंड ब्रह्मांड व्यापून। अणुरेणु॥” ही कल्पना स्थापत्याच्या दृष्टीने विलक्षण आहे. स्थापत्यकार एखाद्या छोट्या जागेत विश्वाची प्रतिकृती उभी करण्याचा प्रयत्न करतो. मंदिर म्हणजे एका अर्थाने लघुब्रह्मांडाची रचना. गर्भगृह म्हणजे केंद्र; त्याभोवती अवकाश; दिशांची आखणी; उर्ध्वगामी शिखर; प्रवेश आणि प्रदक्षिणेचे मार्ग—ही सारी रचना विश्वाच्या कल्पनेला वास्तुरूप देते. विसोबांच्या ‘पिंड-ब्रह्मांड’ संकल्पनेत मात्र हे उलटे होते. मंदिरात ब्रह्मांड शोधण्याऐवजी मानवी पिंडातच ब्रह्मांड शोधा, असे त्यांचे तत्त्वज्ञान सूचित करते. म्हणजे स्थापत्य बाहेर उभे करण्याआधी अंतःस्थापत्य ओळखा.
*‘माझी मूळ पीटिका सोपान सद्गुरू’ - अंतःस्थापत्याची गुरुकिल्ली*
विसोबा खेचरांच्या नावावर उपलब्ध असलेल्या एका अभंगात ते म्हणतात-
“माझी मुळ पीटिका सोपान सद्गुरू।
तेणे माथा कृपा टेवियेला॥
त्याचे कृपेकरून मीपणा ठकला। देहेभावा गेला विसरूनिया॥”
येथे ‘मीपणा’ ढासळणे हीच खरी घडण आहे. वास्तूच्या बांधकामात चुकीचा पाया असेल तर वरची सजावट निरर्थक ठरते. त्याचप्रमाणे अहंकाराचा पाया कायम ठेवून केलेली भक्ती ही बाह्य अलंकरणापलीकडे जाऊ शकत नाही.
विसोबांच्या अध्यात्मात गुरू म्हणजे अंतःस्थापत्याचा शिल्पकार आहे. तो बाहेरून माणूस बदलत नाही; तो माणसाला स्वतःच्या आत पाहायला शिकवतो.
*स्थापत्य आणि श्रमप्रतिष्ठा* :
संतपरंपरेचे एक मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे तिने श्रमाला आध्यात्मिक प्रतिष्ठा दिली. नरहरी सोनारांच्या अभंगात सोनाराचा व्यवसाय लपवला जात नाही. उलट तोच अभंगाचा केंद्रबिंदू बनतो. हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. कारागीराच्या हातातील कौशल्य हे ‘खालचे’ काम नाही. धातू घडवणे, दगड घडवणे, लाकूड घडवणे, माती घडवणे—ही मानवी संस्कृती घडवणारी मूलभूत कौशल्ये आहेत. महाराष्ट्रातील मंदिर स्थापत्याकडे पाहताना आपण बहुधा राजा, मंत्री, दाते आणि देवता यांची नावे घेतो; पण त्या मंदिराला आकार देणाऱ्या स्थपती, शिल्पकार, सोनार, सुतार, लोहार, गवंडी, दगड घडवणारे कारागीर यांच्या श्रमांचे काय? संत नरहरी आणि विसोबा यांचे अस्तित्व आपल्याला या विस्मृत कारागीरविश्वाकडे पुन्हा पाहायला भाग पाडते.
*संतपरंपरेतील स्थापत्य - दगडापेक्षा मोठी संकल्पना* :
स्थापत्य म्हणजे केवळ मंदिर बांधणे नव्हे. विचाराला आकार देणे हेही स्थापत्यच.
समाजाला जोडणे हेही स्थापत्यच. माणसाच्या अंतःकरणात मूल्यांची जागा निर्माण करणे हेही स्थापत्यच. नरहरी सोनारांनी आपल्या सोनारकीच्या अनुभवातून आत्मघडणीचे रूपक दिले. विसोबा खेचरांनी दगड, पाषाण, जळ, स्थळ, काष्ठ यांमध्ये व्यापलेल्या तत्त्वाची जाणीव करून दिली. एकाने सांगितले, धातू घडवताना जसा आकार देतोस, तसाच स्वतःला घडव. दुसऱ्याने सांगितले, जिथे पाहशील तिथे तोच व्यापलेला आहे; म्हणून देवाला एका वास्तूत बंद करू नकोस. ही दोन्ही तत्त्वे एकत्र केली तर संतपरंपरेतील स्थापत्यदृष्टीचा एक विलक्षण अर्थ उलगडतो.
*'देवालय’ ते ‘मानवालय’* :
महाराष्ट्रातील मध्ययुगीन मंदिर स्थापत्याने दगडांना सांधून देवालये उभी केली. संतांनी त्याच काळात माणसांना जोडून मानवालयाची संकल्पना उभी केली. मंदिरात गर्भगृह असते; संत म्हणतात—मनातही एक गर्भगृह आहे. मंदिराला शिखर असते; संत म्हणतात- माणसाच्या चेतनेलाही उर्ध्वगामी होण्याची क्षमता आहे. मंदिरात प्रदक्षिणा असते; संत म्हणतात- स्वतःभोवती फिरत राहू नका, स्वतःच्या केंद्राचा शोध घ्या. मंदिराचा पाया दगडांचा असतो; संत म्हणतात—जीवनाचा पाया सत्य, विवेक, करुणा आणि समतेचा असला पाहिजे. म्हणून संतपरंपरेतील स्थापत्य हे अखेरीस माणूस घडवण्याचे स्थापत्य ठरते.
आजच्या काळासाठी या स्थापत्यदृष्टीचा अर्थ
आज वास्तू अधिक भव्य झाल्या आहेत; पण माणसांमधील अंतर अनेकदा वाढले आहे. उंच इमारती उभ्या राहतात; पण संवादाचे पूल कोसळतात. देवळांची संख्या वाढते; पण अंतःकरणातील जागा संकुचित होते. स्मारके उभी राहतात; पण श्रम करणाऱ्या हातांची स्मृती हरवते. अशा वेळी नरहरी सोनार आणि विसोबा खेचर आपल्याला वेगळा प्रश्न विचारतात- आपण काय बांधत आहोत? फक्त दगडांची वास्तू की माणसांची? फक्त शिखरे की मूल्ये? फक्त देवालये की मानवतेची घरे? नरहरींच्या ऐरणीचा आवाज आणि विसोबांच्या ‘जळ-स्थळ-काष्ठ-पाषाण’ या विश्वदृष्टीचा नाद एकत्र ऐकला, तर उत्तर स्पष्ट होते- स्थापत्याचे अंतिम ध्येय भिंती उभ्या करणे नसून अवकाश अर्थपूर्ण करणे आहे. आणि संतांसाठी सर्वांत मोठा अवकाश म्हणजे माणसाचे अंतःकरण.
*सारांश* :
संतांनी बांधलेली अदृश्य वास्तू
महाराष्ट्रातील यादवकालीन मंदिरांनी दगडांना प्रमाण, आकार आणि रचना दिली. शिल्पकारांनी निर्जीव पाषाणात सौंदर्य जागवले. सोनारांनी धातूला अलंकार दिला; पण संतांनी त्यापेक्षा अवघड काम केले. त्यांनी माणसाच्या मनाला आकार दिला. नरहरी सोनारांच्या ‘मूस’मध्ये वितळणारे सोनं अखेरीस आत्मघडणीचे प्रतीक बनते. विसोबा खेचरांच्या दृष्टीने दगड-पाषाण, जळ-स्थळ, काष्ठ आणि अणुरेणू यांत एकच चैतन्य व्यापलेले आहे. त्यामुळे बाहेरची वास्तू कितीही भव्य असली तरी तिचा खरा अर्थ अंतर्मनाच्या वास्तूत उलगडतो. नरहरींच्या हातात सोनं होतं; विसोबांच्या दृष्टीत संपूर्ण विश्व. एकाने धातू घडवून आत्म्याचा आकार दाखवला, तर दुसऱ्याने पाषाणाच्या पलीकडे सर्वव्यापी तत्त्व दाखवले. यामुळे संतपरंपरेतील स्थापत्य ही दगडांची कथा राहत नाही. ती होते; श्रमाची प्रतिष्ठा, कारागिरीची अस्मिता, माणसाला घडवण्याची प्रक्रिया,
भेदांच्या भिंती पाडण्याची आकांक्षा आणि अंतःकरणात उभ्या राहणाऱ्या अदृश्य मंदिराची कथा. हीच कदाचित संत नरहरी सोनार आणि संत विसोबा खेचर यांच्या वारशाची सर्वांत मोठी स्थापत्यकृती असून, ती दगडात नाही, तर माणसात उभी राहिलेली आहे.
- *रविराज सोनार, पुणे / मालेगाव*
- 'शब्द-क्षितिज'
- पुणे/मालेगाव
९३७२७२०१०० / ९४२०२३३२३३
ravirajsonarmlg@gmail.com
(लेखक पत्रकार, साहित्याचे अभ्यासक व माध्यमतज्ज्ञ तसेच सकल भारतीय सोनार समाज समुपदेशन समिती आणि सकल ओबीसी समुपदेशन समिती सदस्य आहेत.)
संदर्भ
१. मराठी विश्वकोश: “विसोबा खेचर”, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ.
२. मराठी विश्वकोश : “हेमाडपंती वास्तुशैली”, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ.
३. रा. चिं. ढेरे- षट्स्थल : विसोबा खेचर यांच्या ग्रंथपरंपरेवरील संशोधन; विसोबा यांच्या पांचाळ सोनार संबंधाबाबतचा निष्कर्ष मराठी विश्वकोशात उद्धृत.
४. श्रीसकलसंतगाथा- विसोबा खेचर व नामदेव यांच्या संदर्भातील अभंगपरंपरा. मराठी विश्वकोशातील नोंद.
५. संत नरहरी सोनार - उपलब्ध अभंगसंग्रह; “देवा तुझा मी सोनार”, “पंढरपुरचा जाणा विठ्ठल धणी” इत्यादी अभंग.
६. विसोबा खेचर - उपलब्ध अभंगसंग्रह; “जेथें नाहीं देव...” आणि “जळ स्थळ आणि काष्ट हे पाषाण...” इत्यादी अभंग.
७. G. B. Deglurkar, Temple Architecture and Sculpture of Maharashtra, Nagpur, 1974 - यादव/महाराष्ट्र मंदिर स्थापत्याच्या संदर्भातील ग्रंथ, मराठी विश्वकोशातील संदर्भसूचीत नोंद.
८. S. R. Deshpande, Yadava Sculpture, New Delhi - यादवकालीन शिल्पपरंपरेवरील संदर्भग्रंथ.
९. वा. वि. मिराशी व सु. र. देशपांडे - यादवकालीन स्थापत्य व हेमाडपंती संज्ञेच्या ऐतिहासिक वापराबाबतचे संदर्भ, मराठी विश्वकोश.
१०. अभंगसेतू - संत अभंगपरंपरेवरील संदर्भग्रंथ, महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ.
