*इतिहासाच्या कडांवर राहिलेल्या एका समाजाचा शोध*
विशेष लेख***
छत्रपती शिवाजी महाराजांचे हिंदवी स्वराज्य हे केवळ काही शूर सरदारांच्या तलवारीतून उभे राहिलेले राज्य नव्हते. ते रयतेच्या सहभागातून उभे राहिलेले राज्य होते. सह्याद्रीच्या दऱ्याखोऱ्यांत लढणाऱ्या मावळ्यांपासून गावच्या कारागिरापर्यंत, शेतकऱ्यापासून व्यापाऱ्यापर्यंत आणि गडाच्या तटावर श्रम करणाऱ्या सामान्य माणसापासून प्रशासनातील अधिकाऱ्यांपर्यंत असंख्य हातांनी स्वराज्याचा पाया रचला. या व्यापक सामाजिक सहभागाचा विचार करताना सोनार समाजाचा सहभागही लक्षात घ्यावा लागतो. मात्र या योगदानाचा शोध घेताना एक गोष्ट सुरुवातीपासून स्पष्ट ठेवणे गरजेचे आहे. इतिहासात एखाद्या समाजाचा सहभाग सिद्ध करण्यासाठी त्या समाजातील प्रसिद्ध सरदारांचीच नावे असणे आवश्यक नसते. गावजीवन, अर्थव्यवस्था, कारागिरी, पुरवठा, सामाजिक स्थैर्य आणि युद्धकाळातील प्रत्यक्ष सहभाग या सर्वांचा मिळून इतिहास घडत असतो.
*सोनार - गावगाड्याचा महत्त्वाचा घटक :*
महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत बलुतेदारी पद्धतीला महत्त्वाचे स्थान होते. मराठी विश्वकोशानुसार महार, सुतार, लोहार, चांभार, कुंभार, न्हावी, सोनार, जोशी, परीट, गुरव आणि कोळी यांचा प्रामुख्याने बारा बलुतेदारांमध्ये समावेश होत असे. प्रत्येक गावात हे सर्व असतीलच असे नव्हते; गावाच्या आर्थिक स्थितीनुसार काही व्यवसायांची उपस्थिती बदलत असे. सोनाराचे काम केवळ दागिने घडविण्यापुरते मर्यादित नव्हते. धातूशी संबंधित कौशल्य, मोजमाप, वितळविणे, घडविणे, नक्षीकाम आणि सूक्ष्म कारागिरी यामुळे हा व्यवसाय गावच्या आर्थिक-सामाजिक जीवनाशी जोडलेला होता. शिवकालीन ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत सोनार, लोहार, तांबट यांसारखे बलुतेदार आपापले व्यवसाय सांभाळत असल्याचे महाराष्ट्राच्या इतिहासाच्या पाठ्यसाहित्यातही नमूद आहे. स्वराज्यनिर्मितीचा इतिहास केवळ रणांगणावर शोधताना या समाजाची भूमिका सहज नजरेआड होऊ शकते.
*‘शिवभारत’मधील सोनारांचा स्पष्ट उल्लेख :*
सोनार समाजाच्या शिवकालीन अस्तित्वाचा सर्वांत महत्त्वाचा संदर्भ कवींद्र परमानंदांच्या ‘शिवभारत’मध्ये दिसतो. शिवाजी महाराजांच्या कार्याचे वर्णन करणाऱ्या या ग्रंथातील एका प्रसंगात विविध सामाजिक व व्यावसायिक समूहांचा उल्लेख करताना कवी लिहितो,
“ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र,
कांसार, सोनार, लोहार, तांबट, सुतार...”
याच यादीत गवंडी, न्हावी, माळी, कुंभार, कोष्टी, शिंपी, रंगारी, तेली, परीट, धनगर, गवळी, कुणबी, सावकार, शिकलगार, चांभार, भिल्ल, कोळी, मांग इत्यादी अनेक समूहांचा समावेश आहे. हा उल्लेख अत्यंत महत्त्वाचा आहे. कारण येथे सोनार हा एखादा अपवादात्मक व्यक्ती म्हणून नव्हे, तर स्वराज्याच्या सामाजिक रचनेचा एक घटक म्हणून समोर येतो. स्वराज्य ज्या समाजासाठी उभे राहिले, त्या समाजाच्या जीवनात सोनारही होता.
*स्वराज्य म्हणजे केवळ तलवार नव्हे :*
शिवाजीमहाराजांच्या राज्यकारभाराचा विचार केला तर स्वराज्याला केवळ सैनिकी शक्तीची गरज नव्हती. राज्य उभे करण्यासाठी गाव उभे राहणे आवश्यक होते. गाव उभे राहण्यासाठी शेतकरी, कारागीर, व्यापारी, सेवा देणारे विविध व्यवसायसमूह आवश्यक होते. मराठी विश्वकोशातील शिवाजी महाराजांच्या आर्थिक धोरणावरील लेखातही शेतीशी संबंधित सोनार, लोहार, चांभार, सुतार, कोष्टी, तेली, धनगर इत्यादींच्या उपव्यवसायांचा उल्लेख आढळतो. यातून एक व्यापक चित्र समोर येते, स्वराज्याची अर्थव्यवस्था ही परस्परावलंबी होती. शेतकरी धान्य पिकवत होता. लोहार अवजारे घडवत होता. सुतार लाकडी काम करीत होता. चांभार चामड्याची गरज भागवत होता. आणि सोनार धातूच्या सूक्ष्म कारागिरीत आपली भूमिका बजावत होता. युद्ध जिंकण्यासाठी तलवार आवश्यक असते; पण राज्य टिकवण्यासाठी गावाची चूल आणि कारागिराचा हात तितकाच आवश्यक असतो.
*सोनारांचा प्रत्यक्ष लष्करी सहभाग? :*
इथे इतिहासाशी प्रामाणिक राहणे आवश्यक आहे. सोनार समाज स्वराज्याच्या सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा भाग होता, याचे पुरावे उपलब्ध आहेत. काही आधुनिक लेखनात सोनार समाजातील लोकांनी शस्त्र हाती घेऊन स्वराज्याच्या लढ्यात सहभाग घेतल्याचा दावा केला आहे. परंतु छत्रपती शिवाजी महाराजांचे अमुक प्रसिद्ध शिलेदार किंवा सरदार हे सोनार समाजातील होते, असे नावनिशी आणि प्राथमिक साधनांच्या आधारे निश्चितपणे सांगता येईल, असा पुरावा सध्या उपलब्ध संदर्भांत दिसत नाही. ही मर्यादा स्वीकारणे म्हणजे सोनार समाजाचे योगदान नाकारणे नव्हे. उलट इतिहासाच्या पुराव्याला न्याय देणे होय. ‘शिवभारत’मध्ये सोनारांचा उल्लेख आहे; पण त्या उल्लेखावरून प्रत्येक सोनार हा सैनिक होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्याचप्रमाणे सोनार समाजाचा सहभाग होता म्हणून एखाद्या प्रसिद्ध शिलेदाराचे जातिनिर्धारण पुराव्याशिवाय करता येणार नाही. समाजाचा इतिहास आणि एखाद्या व्यक्तीचा इतिहास हे दोन वेगळे विषय आहेत.
*संत नरहरी सोनार - शिव-हरि ऐक्याची आधीची परंपरा*
सोनार समाजाच्या सांस्कृतिक योगदानाचा विचार करताना संत नरहरी सोनार यांचा उल्लेख अपरिहार्य आहे. मात्र त्यांना शिवाजी महाराजांचे समकालीन मानणे चुकीचे ठरेल. नरहरी सोनार हे १३व्या शतकातील संत होते. त्यांच्या नावावर उपलब्ध असलेल्या अभंगांमध्ये शिव-विष्णू ऐक्याचा विचार दिसतो. त्यांचा प्रसिद्ध अभंग-
“देवा तुझा मी सोनार ।
तुझे नामाचा व्यवहार ।”
आणि पुढे-
“त्रिगुणाची करुनी मूस ।
आंत ओतिला ब्रह्मरस ।” या प्रतिमांमध्ये सोनाराच्या व्यवसायातील मूस, हातवडा, ठोकाठोकी, ताजवा या साधनांचा आध्यात्मिक रूपक म्हणून वापर दिसतो. ही बाब केवळ धार्मिक संदर्भापुरती महत्त्वाची नाही. कारागिरीला कमीपणाचे न मानता तिला चिंतनाचे माध्यम बनविणारी ही संतपरंपरा होती. नरहरी सोनारांचा काळ शिवाजी महाराजांपूर्वीचा असला, तरी सोनार समाजाच्या सांस्कृतिक स्मृतीत त्यांचे स्थान महत्त्वाचे आहे. म्हणूनच शिव-शंभू आणि हिंदवी स्वराज्याच्या संदर्भात त्यांचा उल्लेख पूर्वपीठिका म्हणून करता येतो; समकालीन सहकारी म्हणून नव्हे.
*शंभूराजांच्या काळातील व्यापक सामाजिक सहभाग :*
छत्रपती संभाजी महाराजांच्या कारकिर्दीत स्वराज्याला औरंगजेबाच्या प्रचंड सामर्थ्याचा सामना करावा लागला. हा संघर्ष केवळ राजघराण्याचा किंवा सरदारांचा नव्हता. स्वराज्य टिकविण्यासाठी समाजातील विविध घटकांची साथ आवश्यक होती. संभाजी महाराजांनंतर राजाराम महाराज आणि पुढे महाराणी ताराबाई यांच्या काळात हा संघर्ष आणखी व्यापक झाला. याच सामाजिक सहभागाचे एक उल्लेखनीय काव्यचित्र कवी विठ्ठलदासांच्या नावाने उद्धृत केले जाते-
“पाटील सेटे कुणबी जुलाई
चांभार कुंभार परीट न्हावी
सोनार कोळी उदिमी फुलारी
या वेगळे लोक किती बेगारी” हा संदर्भ ताराबाईंच्या काळातील औरंगजेबविरोधी संघर्षाच्या वर्णनात उद्धृत केला जातो. या चार ओळींचे महत्त्व त्यांच्या काव्यमूल्यापेक्षा मोठे आहे. त्या आपल्याला सांगतात की स्वराज्याचा संघर्ष हा काही मोजक्या घराण्यांचा संघर्ष नव्हता. पाटील, कुणबी, चांभार, कुंभार, परीट, न्हावी, सोनार, कोळी, फुलारी. गावसमाजातील विविध घटक त्या संघर्षाच्या पटावर होते, अशी तत्कालीन सामाजिक स्मृती या काव्यात उमटते.
*सोनार समाजाचे योगदान - तलवारीच्या पलीकडे :*
म्हणून सोनार समाजाच्या योगदान तलवारीच्या पलीकडे तीन स्तरांवर पाहता येते.
पहिला स्तर- ग्रामव्यवस्था.
सोनार हा पारंपरिक बलुतेदारी व्यवस्थेतील व्यवसायसमूह होता. त्याच्या कौशल्याने गावच्या आर्थिक-सामाजिक गरजा भागत होत्या.
दुसरा स्तर- कारागिरी आणि अर्थव्यवस्था.
धातूशी संबंधित कौशल्य, सुवर्णकारिता आणि कारागिरी ही ग्रामीण व नागरी अर्थव्यवस्थेचा भाग होती. शिवकालीन सामाजिक, आर्थिक संदर्भांमध्ये सोनारांचा उल्लेख स्पष्टपणे येतो.
तिसरा स्तर- स्वराज्याच्या व्यापक सामाजिक संघर्षातील सहभाग.
'शिवभारत’मध्ये सोनारांचा समावेश आणि पुढील स्वराज्यसंघर्षाच्या काव्यसंदर्भात 'सोनार' हा स्पष्ट उल्लेख यामुळे या समाजाला स्वराज्याच्या व्यापक सामाजिक पटातून वेगळे करता येत नाही.
इतिहासात नाव नसले, तरी हात होते.
इतिहासाचा एक विचित्र स्वभाव आहे, तो अनेकदा राजांची नावे जपतो; पण राज्य उभे करणाऱ्या हातांची नावे विसरतो. शिवाजी महाराजांच्या इतिहासात आपल्याला किल्ले दिसतात, तलवारी दिसतात, घोडदळ दिसते, सरदार दिसतात. पण त्या किल्ल्यांच्या पायथ्याशी जगणारा समाज, त्याची कारागिरी, त्याचा बाजार, त्याची उत्पादनव्यवस्था आणि त्याचे दैनंदिन श्रम यांच्याशिवाय स्वराज्याची कल्पनाच पूर्ण होत नाही. सोनार समाजाचे योगदान याच अर्थाने समजून घ्यावे लागेल. सोनाराच्या हातातील हातोडा तलवारीसारखा रणांगणात चमकत नसेल; पण त्या हातोड्याच्या ठोक्यांतून उभ्या राहिलेल्या ग्रामजीवनाच्या अर्थव्यवस्थेत स्वराज्याचा एक छोटासा पण आवश्यक ठोका नक्कीच होता. शिवाजी महाराजांनी उभे केलेले हिंदवी स्वराज्य हे एका जातीचे नव्हते. ते रयतेचे होते. 'शिवभारत’मध्ये सोनारासह असंख्य समाजघटक एकाच सामाजिक पटावर दिसतात. म्हणूनच सोनार समाजाच्या इतिहासाचा योग्य गौरव असा असायला हवा. पुराव्याला धरून, अतिशयोक्ती न करता आणि स्वराज्याच्या व्यापक लोकाधिष्ठित स्वरूपाला केंद्रस्थानी ठेवून.
शिवरायांच्या स्वराज्याचा इतिहास हा केवळ गडकोटांचा इतिहास नाही; तो हातांचा इतिहास आहे. त्या हातांत तलवार होती, नांगर होता, हातोडा होता, चरखा होता, लेखणी होती. त्या असंख्य हातांमध्ये सोनाराचा हातही होता.
- *रविराज सोनार, पुणे / मालेगाव (सदस्य, सकल भारतीय सोनार समुपदेशन समिती; सदस्य, सकल ओबीसी समुपदेशन समिती)
मोबाइल क्रमांक - ९३७२७२०१००
ईमेल -
ravirajsonarmlg@gmail.com